ช่วงเวลาสองสามเดือนแรก เราจะได้ยินข่าวคราวออกมาอย่างไม่ขาดสายว่า เหตุการณ์ครั้งนี้ถือเป็นบทเรียนที่สำคัญ จนอาจเรียกได้ว่าเป็นห้องเรียนสึนามิเนื่องจากที่ผ่านมาเราไม่เคยประสบเหตุการณ์เช่นนี้มาก่อน
และให้ถือว่านับจากนี้ เราจะเริ่มต้นนับหนึ่งกันใหม่...

โลกเป็นของเรา?

ธันวาคม 2548 ที่ชายหาดป่าตอง จ.ภูเก็ต เมื่อมองเข้าไปยังผืนน้ำ ภาพที่เห็นก็คือ เตียงผ้าใบและร่มกันแดดสีสันแสบตาตั้งวางเรียงราย ตลอดแนวชายหาด แทนที่จะเป็นน้ำทะเลสีคราม รอบๆบริเวณนี้เริ่มปรากฎสิ่งปลูกสร้างขึ้น หลังจากที่ถูกทำลายลงไป เมื่อปลายปีก่อน

เช่นเดียวกับชายหาดบางเนียง เขาหลัก จ.พังงา ที่เมื่อหลายเดือนก่อน ยังเป็นพื้นทรายโล่งดูสะอาดตา ตอนนี้ถูกแทนที่ด้วย บังกะโลและรีสอร์ทหลายแห่งซึ่งค่อยๆทยอยผุดขึ้นเพื่อให้นักท่องเที่ยวที่เข้ามาเยือนได้สัมผัสกับทะเลอย่างใกล้ชิด

ทุกฝ่ายต่างกำลังพยายามเนรมิตให้พื้นที่ที่ได้รับผลกระทบกลับคืนสู่สภาพเดิม ให้มากที่สุด เพราะนั่นหมายถึง เม็ดเงินจำนวนมหาศาลที่เคยได้รับ จะกลับมาอีกครั้ง ธรรมชาติถูกรุกรานอย่างไร ก็ยังคงเป็นอย่างที่เคยเป็นมาในอดีต คลื่นสึนามิที่ถาโถมเข้ามานั้น ไม่ได้ทำให้มนุษย์เปลี่ยนความเชื่อที่ว่าโลกเป็นของเรา และเรามีสิทธิที่จะทำอะไรกับมันก็ได้ออกไปได้เลย

เรายังคงตักตวงและทำร้ายโลกด้วยการบริโภคอย่างขาดสติเหมือนเดิม

สื่อ(เพื่อ)มวลชน?

ดูเหมือนว่า ภาพที่บรรดาสื่อมวลชนวิ่งกรูเข้ารุมล้อมบุคคลสำคัญจากภาครัฐ จะกลายเป็นสิ่งที่ปกติไปแล้ว สำหรับการจัดงานต่างๆ สำหรับพิธีรำลึก 1 ปีสึนามิก็ไม่มีข้อยกเว้น

เมื่อเราเห็นขบวนรถของนายกรัฐมนตรี หรือผู้มีอำนาจรัฐ เราก็จะเห็นกองทัพสื่อมวลชนตามติดอย่างไม่ลดละเช่นกัน ดังนั้นแง่มุมในการเสนอข่าว จึงเห็นได้ชัดเจนว่าการทำงานของรัฐ หรือการเดินทางไปเปิดงานของผู้มีอำนาจรัฐถูกจัดให้มีความสำคัญอยู่ในลำดับแรก ทั้งที่ศูนย์กลางของการทำงานน่าจะอยู่ที่ผู้สูญเสีย หรือผู้ได้รับผลกระทบมากกว่า

นอกจากนี้ ภายในพิธีการรำลึก 1 ปี ที่ผู้เขาร่วมงานส่วนหนึ่งเป็นผู้ที่สูญเสียบุคคลอันเป็นที่รักไปกับคลื่นสึนามินั้น เรายังคงเห็นการทำงานของสื่อมวลชนที่ไม่หลุดกรอบวิธีคิดแบบเดิม นั่นคือ ความพยายามในการสรรหาภาพข่าวที่สะเทือนอารมณ์ให้ได้มากที่สุดโดยไม่สนใจว่าผู้ที่ถูกสัมภาษณ์จะรู้สึกอย่างไรบ้าง การจู่โจมเข้าไปขณะที่อีกฝ่ายกำลังอยู่ในอาการโศกเศร้าและระลึกถึงคนที่จากไป ที่มีให้เห็นตั้งแต่เหตุการณ์เพิ่งเกิดขึ้น จนผ่านพ้นมา 1 ปี ไม่ได้เกิดการเปลี่ยนแปลงไปในทางที่ดี สื่อมวลชนยังขาดความรู้สึกเอาใจเขามาใส่ใจเราอย่างไรก็ยังเป็นเช่นนั้นเหมือนเดิม

อาสาสมัครคือ...

ท่ามกลางความสูญเสียอย่างมหาศาล เรายังได้เห็นความดีงามเกิดขึ้น คนจำนวนมากหลั่งไหลลงไปยังพื้นที่ที่ได้รับผลกระทบ เพื่อช่วยเหลือเพื่อนมนุษย์ด้วยกันด้วยความเต็มใจ และไม่รู้จักเหน็ดเหนื่อย และกลุ่มคนเหล่านี้นับได้ว่ามีส่วนสำคัญอย่างยิ่งในการคลี่คลายปัญหาที่เกิดขึ้น

อาสาสมัครที่เข้ามาทำงานในพื้นที่ประสบภัย ต่างก็ไม่ได้คาดหวังถึงผลตอบแทนใดๆ นอกจากความสุขใจที่ได้ช่วยบรรเทาความทุกข์ของผู้อื่นลงไปได้บ้าง

อย่างไรก็ตาม แม้เราจะเห็นว่าปรากฎการณ์ครั้งนี้เป็นนิมิตหมายที่ดีของงานอาสาสมัคร เพราะถือเป็นจุดเริ่มต้นที่สำคัญสำหรับพัฒนาและสานต่อระบบอาสาสมัครอย่างให้หยั่งรากลึกลงในแผ่นดินไทย ที่ในอดีตเราเคยคิดว่า จิตสำนึกอาสาสมัครได้ตายไปจากสังคมไทยแล้ว กลับพบว่า หน่วยงานภาครัฐกลับมองในมุมที่ต่างออกไป ในงานรำลึก 1 ปีสึนามิรัฐบาลได้จัดงบประมาณส่วนหนึ่งเพื่อเป็นค่าตอบแทนแก่อาสาสมัครประจำชาติ(national volunteer) ที่แต่งกายด้วยชุดสูทสวยงาม คอยยืนต้อนรับผู้มาเยือนที่ส่วนใหญ่เป็นแขกของรัฐบาลด้วยสีหน้ายิ้มแย้มตลอดงาน

น่าสนใจว่า ผู้มีอำนาจรัฐมีความคิดอย่างไรต่อคำว่าอาสาสมัคร ภายใต้บรรยากาศที่จิตอาสากำลังเบ่งบานไปทั่วเช่นนี้

งานนี้เพื่อใคร?

ขอให้วีไอพีออกก่อนนะคะ
เราทุ่มเม็ดเงินกว่าพันห้าร้อยล้านบาทจัดงานในครั้งนี้ เพื่อให้ชาวโลกเห็นว่าเราฟื้นแล้ว

จากงานครบรอบ 100 วันจนถึง 1 ปีสึนามิ เราแทบไม่เห็นความแตกต่างในวิธีคิดของภาครัฐ ไม่ว่าจะเป็นรูปแบบของงานที่มุ่งเป้าหมายทางการท่องเที่ยว การจัดลำดับของความสำคัญตามอำนาจในแนวดิ่ง ประชาชนขาดการมีส่วนร่วมและถูกกันออกจากพื้นที่ ปัญหาของผู้ประสบภัยถูกทำให้เป็นเรื่องรอง และถูกทำให้คนภายนอกเชื่อว่าปัญหาจบแล้ว รัฐทุ่มเงินจำนวนมหาศาลเพื่อสร้างภาพที่สวยงาม โดยที่ไม่อาจมั่นใจได้ว่าผลที่ออกมาจะคุ้มค่าหรือไม่

เบื้องหลังความงามที่ปรากฎ แท้จริงแล้ว เต็มไปด้วยความรู้สึกแบ่งแยก เมื่อกระบวนการทำงานของภาครัฐเมินเฉย เราจึงเห็นชาวบ้านผู้ประสบภัยจัดงานของตัวเองขึ้น ในงานรำลึกสึนามิภาคประชาชนที่บ้านทุ่งหว้า การจัดงานโดยภาคประชาชน เป็นโอกาสที่จะได้สะท้อนสิ่งที่พวกเขาประสบอยู่ให้กับผู้คนได้รับทราบด้วยตัวเอง สิ่งที่นำเสนอออกมาจึงเป็นความรู้สึกนึกคิดและความต้องการที่แท้จริงของพวกเขาเอง ตลอดเวลา 1 ปีที่ผ่านมา ในสายตาของผู้ประสบภัยสึนามิมองว่า รัฐบาลว่าไม่จริงใจในการแก้ไขปัญหาของพวกเขา ซึ่งแทนที่ภาครัฐจะถือเอาโอกาสนี้เป็นส่วนหนึ่งที่แสดงให้เห็นว่า รัฐไม่ได้ละเลยพวกเขา ภาครัฐกลับทำให้ช่องว่างที่มีอยู่นั้น กว้างออกไปทุกที

คลื่นสึนามิที่ผ่านพ้นไป ทิ้งร่องรอยความเสียหายและคราบน้ำตาไว้มากมาย แรกทีเดียวทุกคนต่างก็เชื่อว่าเหตุการณ์ครั้งนี้จะถือเป็นบทเรียนอันล้ำค่าสำหรับคนไทย แต่ถึงวินาทีนี้ ไม่แน่ใจแล้วว่า เราเรียนรู้อะไรจากเหตุการณ์นี้บ้าง

ถ้าเปรียบเป็นการเรียนหนังสือที่ต้องมีการทดสอบเพื่อวัดผลการเรียนปลายปี เห็นทีงานนี้คงต้องปรับตกซ้ำชั้นอีกหลายปีกระมัง